Niet alleen schepen met aardolie, gas of industriële producten varen door de Straat van Hormuz. Het vormt ook een knelpunt voor meststoffen, met name voor twee van de drie belangrijkste categorieën daarvan: meststoffen op basis van stikstof (ureum, ammoniak en hun derivaten, waarvan de productie veel aardgas vergt) en op basis van fosfor. Daarom veroorzaakt de blokkade van de zeestraat van de afgelopen zes weken – ook al mogen we hopen dat deze snel versoepeld wordt – niet alleen energieproblemen op korte termijn, maar ook spanningen op het gebied van voedselvoorziening op lange termijn. Dat stelt Alexis Bienvenu, portefeuillemanager bij La Financière de l’Échiquier (LFDE).
In sommige landen kunnen de politieke spanningen dermate oplopen door deze combinatie van verstoringen dat er onvoorspelbare gevolgen kunnen ontstaan, zoals de ‘Arabische Lente’ van 2011, die mede werd veroorzaakt door de voedselprijsinflatie in de nasleep van de crisis van 2008. Welke economieën lopen op dit moment de meeste risico’s in dit opzicht?
In een analyse van de kwetsbaarheden in de landbouwsector als gevolg van de blokkade van de Straat van Hormuz komen met name India en Brazilië boven drijven. Deze landen zijn namelijk grote importeurs van meststoffen die in de Perzische Golf worden geproduceerd. Volgens de North Dakota State University wordt 54% van de door India geïmporteerde stikstofmeststoffen via de Straat van Hormuz vervoerd, evenals 45% van de Braziliaanse import van ureum, een essentieel bestanddeel voor de gewassen van deze agrarische grootmacht. Deze mate van afhankelijkheid van kunstmest uit de Golfregio loopt in het geval van Australië zelfs op tot meer dan 70%, maar dankzij de rijkdom van het land is het aanzienlijk minder kwetsbaar dan de twee eerdergenoemde landen.
Tekort aan zwavel
Een andere grondstof voor agrarisch gebruik die in grote hoeveelheden in de Golfregio wordt geproduceerd, is zwavel, een bijproduct van de olie-industrie. Zwavel is essentieel voor de productie van zwavelzuur, dat nodig is voor de vervaardiging van fosfaatkunstmest, en bijna de helft van de zwavel die wereldwijd per schip wordt vervoerd, is afkomstig uit de Golfstaten. Het tekort aan deze grondstof heeft directe gevolgen voor landen die grote hoeveelheden fosfaatkunstmest produceren, zoals Marokko, ’s werelds grootste exporteur van fosfaatproducten, en China. Niet alleen de lokale landbouw lijdt hieronder, maar ook de buitenlandse handel van deze kunstmestexporteurs wordt erdoor beïnvloed, met name in het geval van Marokko, dat sterk afhankelijk is van deze export.
Hoewel de landen die het meest getroffen worden door deze verstoringen arm zijn – met name India, Bangladesh, Egypte en Soedan – zijn de rijke landen er niet immuun voor. De Verenigde Staten bijvoorbeeld zijn als belangrijke producent van fosfaatkunstmest afhankelijk van de wereldwijde beschikbaarheid van zwavel. Maar het belangrijkste is dat als de winsten in de grote landbouwexporterende landen dalen omdat er minder meststoffen beschikbaar zijn en als meststoffen wereldwijd duurder worden, de hele planeet daar uiteindelijk de gevolgen van zal ondervinden, direct of indirect. Als de markt van deze grondstoffen onder druk komt te staan, zou dat bijvoorbeeld nadelig kunnen zijn voor Europa, dat enorme hoeveelheden Braziliaanse soja en maïs importeert om zijn veestapel te voeden.
Kunstmestplan
Op korte termijn moet er een crisisbeheer worden opgezet om de zwaarst getroffen landen, die vaak het zwakst zijn, te helpen om politieke onrust te voorkomen. Op middellange termijn zal er een nieuw netwerk moeten worden ontworpen voor actoren die afhankelijk zijn van geïmporteerde meststoffen. De situatie is vergelijkbaar met de Europese olie- en gasbevoorrading na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne. Daarom heeft Europa voor 13 april een vergadering op de agenda gezet om een ‘kunstmestplan’ uit te stippelen. Op langere termijn zal het aanleggen van strategische reserves van landbouwproductiemiddelen zeker ter sprake komen, evenals het creëren van een duurzame productieketen voor stikstofmeststoffen. Meststoffen zijn niet minder strategisch – zoals we met lede ogen hebben gezien in Oekraïne en daarna de Straat van Hormuz – dan fossiele brandstoffen.
De blokkade van die zeestraat zorgt ervoor dat de kaarten opnieuw worden geschud, op een onverwachte manier. Er begint een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de landbouw vanwege een oorlog die in eerste instantie niets met landbouw te maken had, maar die vanaf het begin al naar zwavel rook.
