De mens wordt wetenschappelijk aangeduid als Homo sapiens – de wijze, rationele mens. In werkelijkheid handelen we echter vaak emotioneel of laten we ons leiden door sociale invloeden, zeker bij het beleggen. Drie gedragsfenomenen spelen daarbij een centrale rol: kuddegedrag, overmoed en cognitieve vertekeningen (biases). Wie deze mechanismen herkent, kan ze gerichter vermijden, stelt dr. Michael Heldmann, CIO Equity bij Allianz Global Investors.
Mensen nemen beslissingen via twee systemen: een rationeel, bedachtzaam systeem en een intuïtief, impulsief systeem. Daniel Kahneman beschreef dit als ‘Systeem 1’ en ‘Systeem 2’ in zijn boek Thinking, Fast and Slow. We kunnen ze ook zien als een engel (rationeel) en een duivel (instinctief) op onze schouder.
In de oertijd was die intuïtieve kant nuttig om snel te reageren op gevaar. Vandaag beïnvloedt dezelfde impulsiviteit echter ook onze financiële beslissingen – vaak zonder dat we ons daarvan bewust zijn.
De angst om iets te missen
Kuddegedrag ontstaat wanneer mensen massaal hetzelfde doen uit angst iets te missen (FOMO). Een historisch voorbeeld is de tulpenmanie in de 17e eeuw in Nederland: tulpenbollen bereikten absurde prijzen, totdat de markt instortte.
- Latere voorbeelden zijn talrijk:
• De beurszeepbel van de jaren twintig en de crash van 1929
• De Japanse vastgoed- en aandelenzeepbel eind jaren tachtig
• De internetzeepbel in de jaren negentig
• Recente hypes rond meme-aandelen en cryptovaluta
Ook op korte termijn zien we dit gedrag. Tijdens Black Monday op 19 oktober 1987 daalde de S&P 500 met meer dan 20% op één dag, gedreven door paniek, terwijl de economische fundamenten relatief gezond bleven.
Kuddegedrag leidt ertoe dat beleggers kopen tegen opgeblazen prijzen in euforische markten en verkopen in paniek tijdens dalingen. Emoties zoals hebzucht en angst zijn hierbij krachtige drijfveren.
Overmoed: de illusie van kennis
De mens leert voortdurend bij. Maar in complexe markten kan niemand alles overzien. Toch overschatten we vaak onze eigen kennis en vaardigheden – een fenomeen dat bekendstaat als het Dunning-Kruger-effect.
Een klassiek voorbeeld van overmoed is Eastman Kodak. Het bedrijf domineerde decennialang de fotografiemarkt en vond zelfs de digitale camera uit in 1975. Toch schoof het management deze innovatie terzijde om het winstgevende filmmodel te beschermen. Concurrentie en technologische verandering leidden uiteindelijk tot het verval van Kodak.
Ook beleggers kunnen overmoedig worden. Wanneer aandelen stijgen, schrijven ze succes vaak toe aan hun eigen inzicht. In 2023–2024 domineerden grote technologiebedrijven zoals Nvidia de markt. De brede hype rond kunstmatige intelligentie maakte het relatief eenvoudig om deze aandelen te selecteren, maar overmoed kon beleggers blind maken voor risico’s toen prestaties uiteen begonnen te lopen.
Overmoed kent ook een derde dimensie: confirmation bias. Mensen zoeken en waarderen vooral informatie die hun bestaande overtuigingen bevestigt. Tegenstrijdige signalen worden genegeerd. In een tijd van sociale media en gepersonaliseerde nieuwsfeeds wordt dit effect versterkt.
Voor beleggers betekent dit dat men actief op zoek moet gaan naar informatie die de eigen visie tegenspreekt – hoe ongemakkelijk dat ook is.
Onze hersenen vereenvoudigen continu informatie. Dat is efficiënt, maar kan leiden tot systematische fouten.
Home bias
Beleggers hebben de neiging om vooral in hun eigen land te investeren. Een studie van Barclays uit 2023 liet zien dat Britse beleggers ongeveer 25% van hun portefeuille in Britse aandelen hielden, terwijl het VK slechts circa 4% van de wereldwijde marktkapitalisatie vertegenwoordigt.
Hoewel vertrouwdheid, valutarisico en politieke factoren een rol spelen, beperkt deze voorkeur de diversificatie en dus het risicobeheer.
Ankeren
Het ankereffect treedt op wanneer mensen zich onbewust laten leiden door een referentiepunt. In financiële markten gebeurt dit bij ronde getallen of recordstanden. Toen de Duitse DAX begin 2026 de 25.000 punten overschreed, of toen Nvidia in 2025 een marktkapitalisatie van meer dan 4 biljoen dollar bereikte, trokken deze cijfers veel aandacht.
Objectief gezien is zo’n rond getal echter niet relevanter dan een iets hogere of lagere stand. Zonder context – bijvoorbeeld inflatiecorrectie – zeggen zulke records weinig over werkelijke waardering.
De duivel te slim af zijn: systematisch beleggen
Hoe kunnen beleggers deze gedragsvalkuilen vermijden? Een mogelijke oplossing ligt in systematische beleggingsstrategieën, zoals de Best Styles-aanpak van Allianz Global Investors.
Systematische strategieën:
• Zijn gebaseerd op academisch onderzoek en historische data
• Werken met vooraf gedefinieerde regels
• Meten en beheersen risico’s consistent
• Vermijden emotionele reacties
Computers kennen geen angst of hebzucht. Aandelen worden alleen gekocht als ze aan objectieve criteria voldoen, en verkocht wanneer dat niet meer zo is. Dit helpt kuddegedrag, paniekverkopen en overmatige concentratie te beperken.
Toch is ook dit geen wondermiddel. Data kunnen vertekend zijn en modellen kunnen fouten bevatten. In 2007 leidde het massale gebruik van vergelijkbare kwantitatieve strategieën zelfs tot collectief marktgedrag en scherpe verliezen.
Daarom blijft menselijke verantwoordelijkheid essentieel. Systematische processen moeten zorgvuldig worden ontworpen, bewaakt en aangepast.
Mens én machine
Beleggen is uiteindelijk geen keuze tussen mens of machine, maar een combinatie van beide. De rationele ‘engel’ wordt ondersteund door data en discipline, terwijl menselijke ervaring en kritisch oordeel noodzakelijk blijven om modellen te toetsen en bij te sturen.
Wie zich bewust is van kuddegedrag, overmoed en cognitieve vertekeningen, en daarnaast systematisch en gedisciplineerd werkt, vergroot de kans op consistente en robuuste langetermijnresultaten.
