De markten hebben positief gereageerd op het bericht dat de afzettingsprocedure van de Braziliaanse president Dilma Rousseff in gang wordt gezet. Naar onze mening blijft terughoudendheid geboden. De onzekerheden waarmee het zich voortslepende corruptieschandaal rond Petrobras (Lava Jato) is omgeven, zullen aanhouden en de politieke situatie in Brazilië blijft voorlopig onzeker.
Daarbij komt dat de begrotingssituatie zo slecht is dat de problemen niet van de ene op de andere dag kunnen worden opgelost. Wij hebben onze ramingen van de economische groei verder verlaagd en verwachten nu dat de Braziliaanse economie dit jaar krimpt met 4% (voorheen 3%). Dit is ongeveer gelijk aan de krimp in 2015. Voor 2017 voorzien wij nu een groei van slechts 0,5% (voorheen 1,5%).
Op zondag 17 april behaalde het voorstel om de afzettingsprocedure tegen president Rousseff van de Arbeiderspartij (Partido dos Trabalhadores – PT) in gang te zetten, ruimschoots de vereiste tweederdemeerderheid in het Braziliaanse Huis van Afgevaardigden. Dit betekent dat nu de Senaat aan zet is.
Het meest waarschijnlijke scenario is dat de Senaat binnen één maand voor de eerste keer stemt en de inwerkingstelling van de afzettingsprocedure bevestigt. Dit kan met slechts een gewone meerderheid van stemmen. In dat geval moet Rousseff terugtreden als president in afwachting van de uitkomst van de procedure. Vicepresident Michel Temer van de Partido do Movimento Democrático Brasileiro (PMDB) neemt dan voor een periode van maximaal zes maanden de honneurs waar, tot de definitieve stemming in de Senaat. Dan is wel een tweederdemeerderheid vereist. Als Rousseff door de Senaat uit haar ambt wordt gezet, blijft Temer president gedurende de resterende periode van de huidige ambtstermijn, met de centrum rechtse Partido da Social Democracia Brasileira (PSDB) als meest waarschijnlijke grote bondgenoot.
Wasstraat
Het corruptieschandaal rond Petrobras, de staatsoliemaatschappij van Brazilië, dat bekend staat onder de naam Lava Jato (‘Wasstraat’), kan ook een eventuele regering onder leiding van Temer in grote problemen brengen. De wandelgangen worden immers onderzocht niet alleen van politici van de PT van Rousseff maar ook van meerdere parlementsleden van de PMDB van Temer, waaronder de voorzitters van het Huis van Afgevaardigden en het parlement. Het onderzoek loopt nog en de kans dat nieuw bewijsmateriaal de geloofwaardigheid van een nieuwe regering onder leiding van Temer zal ondermijnen, is allesbehalve denkbeeldig.
Een andere mogelijkheid is dat de verkiezingscommissie (Tribunal Superior Eleitoral) de uitslag van de presidentsverkiezing van 2014 ongeldig verklaart. In dat geval moet ook Temer terugtreden en komen er nieuwe verkiezingen in Brazilië. Maar ook als we ervan uitgaan dat dit niet gebeurt, dan nog moet een regering Temer rekening houden met forse tegenstand van de PT en zal vermoedelijk de sociale onrust toenemen.
Vorig jaar publiceerde de PMDB al een ambitieuze agenda voor economische liberalisatie. Centraal hierin stonden de hervorming van het pensioenstelsel, het bevorderen van (buitenlandse) private investeringen en vermindering van de overheidsuitgaven. Het plan vormt de hoofdmoot van de ondernemersvriendelijke agenda van de eventuele nieuwe regering Temer. Gegeven het huidige politieke klimaat lijkt het evenwel meer voor de hand te liggen dat het plan slechts in een afgeslankte versie wordt goedgekeurd en dat de hervormingsagenda vooral gericht zal zijn op beperking van de overheidsuitgaven op het gebied van infrastructuur. Snijden in andere uitgaven is lastig, want circa 80% van alle uitgaven is geoormerkt. Dit percentage kan alleen worden verlaagd via wijziging van de grondwet en hiervoor is in het parlement een tweederdemeerderheid vereist.
Polarisatie
Om verdere polarisatie in Brazilië en vervreemding van delen van de achterban te voorkomen, heeft de PMDB al aangekondigd dat sociale programma’s (zoals Bolsa Familia en Minha Casa, Minha Vida) vermoedelijk ongemoeid worden gelaten. Een ander punt op de hervormingsagenda betreft de verhoging van buitenlandse investeringen in pre-salt olievelden (oliebronnen onder een zoutlaag). Op deze manier kan een einde worden gemaakt aan de dominante rol van staatsoliemaatschappij Petrobras. Indien dit plan wordt goedgekeurd, kan het de private investeringen een flinke impuls geven, temeer omdat de olieprijs de weg omhoog weer is ingeslagen. Het zal echter nog een heel gevecht worden in het parlement en ook vanuit de hoek van de vakbonden kan fel verzet worden verwacht. Omdat bovendien over uiterlijk twee jaar nieuwe verkiezingen worden gehouden, zal een nieuwe coalitieregering van PMDB en PSDB waarschijnlijk niet kiezen voor al te ingrijpende en in het algemeen impopulaire hervormingen
Met opnieuw een jaar van negatieve economische groei in het verschiet en een reeds zeer hoge belastingdruk zal het vrijwel onmogelijk zijn om de inkomsten te vergroten. Maar, zoals hiervoor reeds aangegeven, is ook heel lastig om in de uitgaven te snijden, temeer omdat de werkloosheid verder toeneemt. In de overheidsinvesteringen in infrastructuur kan het gemakkelijkst worden gesnoeid. Als hier echter geen initiatieven in de private sector tegenover staan, zal de toch al zwakke infrastructuur van het land verder verslechteren. Een andere manier om snel resultaat te boeken, is de herinvoering van de heffing op financiële transacties (CPMF). In december heeft het parlement de voor 2016 voorgestelde begroting goedgekeurd. Dit bevatte ook de suggestie om de CPMF opnieuw in te voeren. Een voorstel hiertoe kan op aanzienlijke tegenstand rekenen in het parlement, niet in de laatste plaats van de PMDB zelf.
Belastingopbrengsten
Volgens de laatst beschikbare cijfers zijn de belastingopbrengsten in Brazilië met circa 10% j-o-j gedaald, terwijl in februari het primaire tekort en de rentebetalingen respectievelijk 2,1% en 8,6% van het bbp bedroegen. Kortom, een nominaal tekort van bijna 11% van het bbp. Om de bruto overheidsschuld, die nu 68% van het bbp bedraagt, te stabiliseren, is een primair overschot van minstens 3% nodig gedurende een langere periode. Het zal echter al een knappe prestatie zijn als het primaire tekort dit jaar beperkt kan worden tot ongeveer 1% van het bbp en als volgend jaar weer een klein overschot wordt behaald. Dit houdt in dat de overheidsschuld als percentage van het bbp de komende tijd verder oploopt. De prognose van de EIU is dat de Braziliaanse overheidsschuld stijgt naar een piek van 84% in 2018 om vervolgens langzaam te dalen.
Al met al denken we dat het nog te vroeg is om nu al te kunnen zeggen wanneer de huidige negatieve economische spiraal wordt doorbroken. Na de daling van het bbp met bijna 4% in 2015 voorzien wij voor dit jaar een krimp in dezelfde orde van grootte. In 2015 daalden de investeringen met 14,1% en liet de particuliere consumptie een krimp van 4% zien. Alleen de externe sector droeg positief aan de economische groei bij: de invoer was 14,1% lager terwijl de uitvoer 6,3% hoger was.
Wij verwachten dat de daling van de investeringen dit jaar slechts licht afzwakt. Het feit dat het corruptieschandaal Lava Jato niet alleen Petrobras raakt maar ook enkele van de belangrijkste bouwbedrijven in Brazilië, zal ook dit jaar een negatieve uitwerking hebben op de investeringen in de oliesector en infrastructuur. Petrobras heeft zijn investeringen aanzienlijk teruggeschroefd (mede vanwege de lage olieprijzen) en ook in infrastructuur wordt minder geïnvesteerd. Bovendien is de afwaardering door alle kredietbeoordelaars tot sub-investment grade evenmin bevorderlijk voor een herstel van de investeringsactiviteit. Het verwachte uitstel van verdere renteverhogingen door de Amerikaanse centrale bank (Federal Reserve) en hogere grondstofprijzen kunnen wel voor enige verlichting zorgen. Mogelijk zal de situatie in de tweede helft van het jaar dan ook geleidelijk verbeteren, vooral als Temer erin slaagt om de oliesector open te stellen voor meer buitenlandse investeringen en de private sector kan overhalen om deel te nemen aan infrastructurele projecten.
Negatieve groei
De particuliere consumptie stevent ondertussen af op een tweede jaar van negatieve groei. De detailhandelsomzet zorgde in maart voor een positieve verassing maar het is nog veel te vroeg om nu al van een trend te spreken. Integendeel, wij verwachten juist dat de particuliere consumptie in de eerste helft van dit jaar zelfs nog sterker zal afnemen door de stijgende werkloosheid en de voorgaande afbouw van schulden. De regering zal ook sterker bijdragen aan de negatieve groei als Temer het voor elkaar krijgt om te snoeien in de uitgaven. De exportsector blijft profiteren van iets betere vooruitzichten voor de wereldeconomie en hogere grondstofprijzen maar de positieve bijdrage van de externe sector als geheel aan de economische groei zal naar verwachting afnemen.
De mogelijke afzetting van Dilma Rousseff zal een positieve uitwerking hebben op de stemming onder beleggers maar betekent zeker niet het einde van de recessie in Brazilië. Ingrijpende hervormingen zijn ook onder een regering met president Temer onwaarschijnlijk en structurele zwakheden zullen de economische groei nog jarenlang belemmeren. De belangrijkste zwakke punten van Brazilië zijn en blijven voorlopig de lage spaar- en investeringsquote, de slechte infrastructuur, de hoge belastingen, het ingewikkelde belastingstelsel, bureaucratie en corruptie.
