De vraag welk pensioenstelsel het beste beleggingsrisico nemen en renterisico afdekken kan combineren is actueel door de discussie over de toekomst van het Nederlandse stelsel. Het is een politieke keuze of voor een individuele of voor een collectieve regeling wordt gekozen. Het Centraal Planbureau (CPB) wil het debat over het pensioenstelsel verder op gang helpen door te laten zien wat de gevolgen van een en ander zijn.
Dit staat in het onderzoek ‘Pensioen en rentegevoeligheid’ van Marcel Lever en Miriam Loois dat gepubliceerd is door het CPB. Het onderzoek gaat over de gevoeligheid van het pensioen voor de rente, zowel in Nederland als in andere landen.
Hun insteek is dat het voor pensioenfondsen lastig is tegelijk beleggingsrisico te nemen én het renterisico af te dekken. “Het nemen van beleggingsrisico is nodig om de pensioenen betaalbaar te houden. Het afdekken van renterisico voorkomt dat het pensioen tegenvalt als de rente laag is.”
Combineren en afdekken
Bij collectieve pensioenregelingen kunnen pensioenfondsen het nemen van beleggingsrisico’s combineren met het afdekken van renterisico’s. Zij hebben voldoende vermogen om te kunnen beleggen in aandelen om rendement te maken en swaps af te sluiten om zich te beschermen tegen een rentedaling.
Lever en Loois zien dat dit bij individuele pensioenregelingen lastiger is. Men kan meestal geen renteswaps afsluiten, omdat het lastig is te voldoen aan de eisen voor onderpand. Het voordeel van een individuele regeling is wel dat de deelnemers meer zicht houden op wat er voor hen opzij is gelegd.
“Hoewel het beschermen van het pensioen tegen een daling van de rente bij veel fondsen niet de hoogste prioriteit heeft, is het wel goed ook hierover na te denken”, aldus Lever en Loois. “Bij het kiezen van een contract voor de lange termijn moet worden nagedacht of het nemen van beleggingsrisico en het beschermen tegen een daling van de rente wel samengaan.”
Aanpassen premies
In de discussie over de toekomst van het pensioenstelsel speelt verder de vraag of de premie vast moet zijn of wordt aangepast als de rente wijzigt. Een premie die volledig mee beweegt met de rente is niet aantrekkelijk. De rente is meestal laag als het slecht gaat met de economie en werkgevers en werknemers zitten dan niet te wachten op hogere premies. Een premie die voor altijd vaststaat, is ook niet aantrekkelijk.
“Als de rente lange tijd hoog is, wordt het pensioen veel hoger dan de bedoeling was en als de rente lange tijd laag is, wordt het pensioen veel lager dan de bedoeling was. De gulden middenweg is om bij een langdurig lage rente de premie wel te verhogen en bij een langdurig hoge rente de premie te verlagen. Dan wordt het netto-inkomen zowel vóór als na pensioen wat hoger of lager, waardoor de meevaller of tegenvaller over het leven wordt verdeeld.”
Een verandering van de rekenrente is geen oplossing voor de lage rente, zo stellen Lever en Loois. “Een vaste rekenrente van bijvoorbeeld 4% lijkt op korte termijn aantrekkelijk, omdat de pensioenen dan niet gekort hoeven te worden. Maar als de rente lange tijd laag blijft, is er te weinig geld over voor de pensioenen van later.”
