Napoleon deed in 1815 een opmerkelijke uitspraak: “Is een overheid afhankelijk van bankiers, dan ligt de controle bij die bankiers en niet bij de overheid. […] Geld heeft geen vaderland. Financiers zijn niet patriottistisch en kennen geen fatsoen: hun enige doelstelling is winst.”

De Banco di San Giorgio is tien jaar daarvoor al omgevallen. Maar juist deze woorden van de Franse veldheer en veroveraar tonen met terugwerkende kracht aan waarom de bank uit het Italiaanse Genua zijn meerdere moest erkennen in de nukken van zijn nieuwe overheerser.

Christoffel Columbus

De Banco di San Giorgio staat inmiddels te boek als een van de eerste moderne, onafhankelijke banken. Opgericht aan het begin van vijftiende eeuw had de bank een belangrijke taak: het herstellen van de macht van de Republiek Genua. De onafhankelijke staat is platzak na een langdurige oorlog tegen Venetië. Reden voor de meest invloedrijke families om in te grijpen. Ze starten een bank die de schulden van Genua overneemt. In ruil daarvoor mag de bank onder meer de belastingen van de stad innen.

Het is het begin van een bloeiperiode van bijna vierhonderd jaar, waarin de Banco di San Giorgio zich opwerkt tot een van de meest invloedrijke instituten van Europa. Zo behoort de ‘Spaanse’ koningin Isabella tot de rekeninghouders. Karel V, keizer van het Heilige Roomse Rijk, werkt zich in de schulden bij de bank. En dan is er nog ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus, zoon van Genua.

Hij onderhoudt als rekeninghouder een dusdanig intieme band met het bankbestuur dat hij tijdens een van zijn ontdekkingsreizen een veelzeggende brief schrijft met de regel: “Hoewel mijn lichaam zich hier bevindt, is mijn hart altijd bij jullie.” De bank staat ook aan de basis van talloze financiële innovaties. Zo is Genua dankzij de Banco di San Giorgio de eerste natie met een staatsschuld, waarna talloze staten volgden.

Ook overheidsobligaties komen uit de koker van de bank. Opvallend is trouwens de wijze waarop de bank zijn bestuurders kiest. Kandidaten dienen minimaal dertig jaar oud te zijn en het equivalent van 275.000 euro op de bank te hebben staan. Daarnaast moeten ze enkele sponsoren verzamelen die bij een eventuele uitverkiezing nog eens 1,5 miljoen euro inleggen. Een loterij bepaalt vervolgens wie zich de gedurende zes maanden bankbestuurder mag noemen. Ofwel, wie de Banco di San Giorgio wil runnen, moet geld meenemen, in plaats van andersom. Het draagt allemaal bij aan het betrouwbare imago van de bank.

Revolutionaire onrust

Toch gaat de bank ten onder. En het knullige is dat de bankbestuurders daar weinig aan kunnen doen. Zodra Napoleon aan het einde van de achttiende eeuw Italië binnenvalt, is het lot van de Banco di San Giorgio bezegelt. Napoleon was in Frankrijk nog aan de macht gekomen met de hulp van enkele bankiers. Zij baalden van alle revolutionaire onrust en zagen in Napoleon iemand die de rust kon bewaren.

Als beloning kregen zij vervolgens de leiding over de nieuwe staatsbank: de Banque de France. Tegelijkertijd baalt Napoleon van de verschillende onafhankelijke banken in Europa. Voor banken zijn oorlogen op dat moment big business. Hij vindt het maar niks dat banken in sommige conflicten de oorlogsactiviteiten van beide partijen financieren. Het feit dat andere Europese banken, in het bijzonder de Bank of England, voornamelijk zijn tegenstanders steunen met oorlogsleningen maakt hem nog wantrouwiger.

De Franse heerser grijpt daarom in. In vrijwel alle veroverde gebieden begint hij de activiteiten van onafhankelijke banken te onderdrukken. De Banco di San Giorgio is een daarvan. En die maatregel is de bank te machtig. In 1805 verdwijnt het instituut in de geschiedenisboeken. Alleen die staatsschuld achtervolgt Europa nog enige tijd.

Het bericht Napoleon wordt moderne bank fataal verscheen eerst op The Asset.

Tja, als je toch neutraal bent, dan kun je er ook maar beter optimaal gebruik van maken. Met die gedachte genereert Anton Kröller tijdens de Eerste Wereldoorlog grote rijkdommen. Als hoofd van Wm H. Müller & Co doet hij vanuit Rotterdam zaken met zowel de Duitsers als de Britten. Hij pendelt veel tussen Berlijn en Londen. Kröller is op een gegeven moment meer diplomaat dan zakenman. Maar geen moment verliest hij zijn handelsbelangen uit het oog. Geen van de partijen vertrouwt hem volledig.

Maar als handelaar in erts en graan hebben ze hem allemaal veel te hard nodig. Kröller is niet de enige die profiteert van de neutrale status van Nederland. De economie bloeit. Ook de banken schitteren én dragen hun steentje bij. Ze verstrekken krediet alsof het kraanwater is. Daarbij hanteren de banken weinig strenge criteria. De Rotterdamsche Bank, een van de voorlopers van ABN Amro, behoort ook daartoe.

Megalomaan

De economische voorspoed is een van de redenen dat de Rotterdamsche Bank gemakkelijk kredieten verstrekt. De andere reden is onheilspellender. Namelijk belangenverstrengeling. Commissarissen van de bank vervullen ook verschillende posities in het bedrijfsleven. Ter illustratie: directielid Karel van Mandele van de Rotterdamsche Bank bekleedt in 1923 liefst 39 commissariaten.

Ook Kröller is prominent aanwezig. Naast het directeurschap van zijn bedrijf groeit hij uit tot een van de commissarissen van de bank. Daar schuilt ook de kiem van de bijna-val van de Rotterdamsche Bank. Kröller oogt weliswaar succesvol, heel verantwoord met de financiën van zijn bedrijf springt hij niet om. Later blijkt dat hij zijn beleggers, omgerekend naar nu, voor zo’n 700 miljoen euro oplicht.

Zo financiert hij privéaankopen met bedrijfskapitaal. Het gaat onder meer om flinke lappen grond op de Veluwe, waar hij een megalomaan jachthuis realiseert. Ook de kunstcollectie van zijn vrouw komt uit de kas van Müller & Co. Dat breekt het bedrijf definitief op, zodra het einde van de Eerste Wereldoorlog Europa in een depressie stort.

Reserves

Herstelbetalingen verlammen de Duitse economie, een belangrijke afzetmarkt, zéker voor Müller & Co. Het betekent dat Kröller zich moet toeleggen op bankkredieten. Die krijgt hij vanzelfsprekend van de Rotterdamsche Bank, de bank waar hij zelf actief is als commissaris. Het ons-kent-ons-gehalte is hoog. Van fatsoenlijk toezicht is geen sprake. Kröller blaast de cijfers op en zadelt de bank zo op met een miljoenenstrop.

Het betekent het laatste zetje richting de afgrond voor de Rotterdamsche Bank. De bank worstelt op dat moment al een tijdje met zijn liquiditeit. Die heeft te veel kredieten verstrekt en te weinig reserves aangelegd. En nu Europa aan de vooravond van een crisis staat en de beurzen klap na klap dienen te verwerken, betaalt de bank de prijs. Alleen ingrijpen van De Nederlandsche Bank (DNB) kan in 1924 de val van de bank voorkomen.

Maar die twijfelt. De Rotterdamsche Bank is twee jaar eerder immers met de levensvatbare onderdelen van de failliete Marx & Co.’s Bank aan de haal gegaan, terwijl DNB achterbleef met de schulden. Pas na druk vanuit de regering zegt de centrale bank zijn steun toe. Ze hebben geen keuze. De Rotterdamsche Bank neemt anders 640 bedrijven en 400.000 werknemers mee in zijn val.

Imtech

Wat gebeurt daarna met Kröller? Die blijft middels enkele dubieuze kunstgrepen nog even aan als directeur van Müller & Co. In 1931 valt hij definitief van zijn voetstuk. Kröller verdwijnt vervolgens enigszins in de anonimiteit, ook omdat hij vlak voor zijn dood zijn volledige archief vernietigt. Tot 2013.

Imtech openbaart een grootschalige fraudezaak, waardoor beleggers én het bedrijf tientallen miljoenen euro’s verliezen. Laat datzelfde Imtech nu een uitvloeisel zijn van Müller & Co. Volgens biograaf Ariëtte Dekker is het alsof “zijn geest op aarde is teruggekeerd”. En de Rotterdamsche Bank? Die smelt in 1964 samen met de Amsterdamsche Bank tot de Amro Bank.

Het bericht Een spook uit het verleden verscheen eerst op The Asset.

Het is Jan Kuperus die het allemaal welletjes vindt. De kersverse directeur van de Coöperatieve Zuivelbank heeft in 1962 definitief genoeg van het lidmaatschap van de Coöperatieve Centrale Raiffeisen-Bank. Kuperus mag met zijn bank namelijk geen kant op. Raiffeisen heeft kantoren buiten Leeuwarden verboden. Om nog maar te zwijgen over de beperkte kredietverstrekking vanuit de centrale bank.

Kuperus heeft maar één keuze. Wil hij groeien met zijn bank, dan moet hij het lidmaatschap met Raiffeisen opzeggen. En dat is ook precies wat de Coöperatieve Zuivelbank doet. Cru is het vervolgens om te constateren dat na ruim een halve eeuw uitgerekend de Rabobank, de opvolger van de Centrale Raiffeisen-Bank, de bank moet redden van de ondergang.

Volksstrijd

In eerste instantie is van een falen overigens geen sprake van. Verre van zelfs. De keuze van Kuperus is gewaagd. Friese media spreken over een ‘volksstrijd’ onder de verschillende, lokale boerenleenbanken. Maar de beslissing pakt juist goed uit. Nieuwe kantoren springen in heel Friesland de grond uit. Het resulteert in nieuwe hoeveelheden spaargeld.

Met dat spaargeld als fundering kan de bank vervolgens wél voldoen aan de kredietbehoefte van zijn klanten. Die klanten bestaan dan nog vooral uit agrarische ondernemingen. Maar dat verandert. Ook particulieren kunnen zich voor meer en meer bankproducten melden bij de Coöperatieve Zuivelbank. Die nieuwe dienstverleningsvormen leiden in 1970 tot een nieuwe naam: Friesland Bank.

Kuperus gaat in 1991 met pensioen. Hij laat de grootste, onafhankelijke provinciale bank van Nederland achter. Maar in 2012 is daar niets meer van over. Over de precieze oorzaken achter de val verschillen de meningen. Zo stelt Reinder Kuperus (inderdaad, zoon van Kuperus senior) in FriesJournaal dat de bank in de jaren negentig het bankieren is verleerd. “Er klonken zelfs geluiden dat echt bankieren, het aantrekken van geld en weer uitlenen, niet meer hoefde, omdat ze met beleggen wel genoeg verdienden.”

Volgens Kuperus junior ondergaat de bank in die periode bovendien een mentaliteitsverandering, die niet past bij de nuchtere, Friese normen en waarden waarmee de bank zich ooit had onderscheiden. Ter illustratie wijst hij op de glazen koepel op het voormalig hoofdkantoor in Leeuwarden. “Wat had dat voor zin, al die lege kubieke meters? Je bent toch geen beleggingsfonds dat een gebouw met prestige in de portefeuille moet hebben?”

Nekslag

Vast staat in ieder geval dat de economische crisis de fouten van Friesland Bank definitief onthult. Met een belang van 23% in Van Lanschot als definitieve nekslag. Directeur Douwe Keizer besluit daar in 1994 toe. Volgens Reinder Kuperus voorspelt vader Jan op dat moment al dat Friesland Bank zich “vroeg of laat vertilt aan die aanschaf”.

Dat blijkt. De beurswaarde van Van Lanschot is in 2007 nog 2,6 miljard euro. Maar in 2011 is daar nog maar 0,9 miljard euro van over. Het maakt dat de cijfers van grootaandeelhouder Friesland Bank donkerrood kleuren. De nieuwe Basel-richtlijnen die voortvloeien uit de kredietcrisis maken bovendien dat Friesland Bank zijn eigen vermogen dient te versterken. Maar pogingen mislukken om extern kapitaal aan te trekken. Een overname is eind 2011 de enige oplossing. De Nederlandsche Bank (DNB) houdt in eerste instantie een fusie met de Haagse NIBC tegen.

Pas later blijkt volgens het Financieele Dagblad waarom. Rabobank heeft in eerder stadium al 750 miljoen euro aan Friesland Bank geleend. Verslechtert de situatie bij de bank nog verder, dan heeft Rabobank de mogelijkheid de bank over te nemen. Andere overnamegegadigden dienen dus éérst die 750 miljoen af te lossen.

En dat bedrag is het relatief kleine NIBC te groot. Gevolg is dat Friesland Bank in 2012 na 99 jaar zijn zelfstandigheid kwijt is. Jan Kuperus maakt dat niet meer mee. Hij overlijdt een jaar eerder. En volgens zoon Reinder is dat maar goed ook. “Hij zou er een hartstilstand door hebben gekregen.”

Het bericht Ironisch einde van Friesland Bank verscheen eerst op The Asset.

Leendert Pieter de Neufville is nog maar een twintiger als hij met zijn bankiershuis een fortuin vergaart. Hij behoort niet tot de gevestigde orde van bankiers en is ook niet het type dat zijn rijkdom onder stoelen of banken steekt. Hij beschikt over verschillende koetsen, een jacht en wat later de buitenplaats Westermeer.

De meubels in zijn huis op de Herengracht in Amsterdam zijn vervaardigd van de beste houtsoorten. En op de muren hangen meer dan negentig schilderijen van enkele van de grootste kunstenaars van die tijd. Maar zijn critici wijzen vooral op het gerucht dat er nergens in het onderkomen boeken van enige betekenis staan.

Wisselruiterij

De ster van De Neufville rijst snel. Slechts 21 is hij, als hij in 1751 samen met zijn broers het handels- en bankiershuis Gebroeders de Neufville start. Het is in eerste instantie een bedrijf als vele anderen. De Neufville handelt onder meer in granen, wijnen en specerijen. Totdat de Zevenjarige oorlog in 1756 uitbreekt.

Amsterdam bevestigt tijdens die oorlog zijn status als financiële hoofdstad van de wereld. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden kiest geen partij in de strijd, die verder grote delen van Europa beslaat. Het stelt Amsterdamse bankiers in staat de oorlogsmachines van onder meer Engeland, Pruisen en Spanje te financieren. De Neufville is geen uitzondering.

Sterker nog, hij komt met een opmerkelijke ‘innovatie’: wisselruiterij. Wissels bestonden al langer in het Europa van de achttiende eeuw. Nieuw is de wijze waarop banken wissels aan elkaar doorgeven en op de vervaldatum niet uitbetalen, maar vervangen door nieuwe wissels. Het resulteert in een Europees netwerk van banken die elkaars wissels onbeperkt accepteren. Een netwerk van dominostenen, zo blijkt later.

Oorlogsgraan

Want na de oorlog gaat het mis. De Neufville koopt onder meer een forse hoeveelheid ‘oorlogsgraan’, die de terugtrekkende Russische troepen in Polen willen achterlaten. De jonge bankier investeert 1 miljoen gulden en speculeert op een stijging van de prijzen in vredestijd. Het tegendeel gebeurt. De graanprijs keldert in slechts enkele maanden met 75%.

Zodra de Russen geld willen zien, heeft De Neufville een probleem. In tegenstelling tot de meer traditionele bankiershuizen heeft het bankiershuis zijn wissels nauwelijks gedekt. Waar de kapitaaldekking van andere bankiershuizen in 1763 schommelt tussen de 16 en 20%, daar kent De Neufville een dekking van maximaal 0,12%. En niet alleen de Russen willen geld zien.

Omdat de kredietverlening door middel van wissels na de oorlog stilvalt, is geld niet langer ‘onbeperkt’ beschikbaar. Het leidt tot krapte op de valutamarkt. Verschillende klanten eisen uitbetaling van hun wissels. Dat geld heeft De Neufville vanzelfsprekend niet. Gebroeders de

Neufville sluit daarom in de zomer van 1763 zijn deuren. Uit angst voor een fatale kettingreactie proberen enkele Amsterdamse bankiers met een noodfonds de ondergang van het bankiershuis te voorkomen. Die poging faalt, omdat de het traditionele bankiershuis Pels & Co weigert in te leggen. Zij zien De Neufville als een praatjesmaker, die het vertrouwen in wissels heeft geschonden.

Schuldeisers

Die kettingreactie komt er zo alsnog. Verschillende bankiers zijn door de wisselruiterij dusdanig afhankelijk van elkaar, dat de val van de één automatisch gevolgen heeft voor de ander. Eerst vallen in navolging van Gebroeders de Neufville enkele Amsterdamse banken. Niet veel later is Hamburg aan de beurt, dat als onafhankelijke rijksstad ook geprofiteerd heeft van de Zevenjarige Oorlog.

Uiteindelijk gaan in de zomer van 1763 meer dan honderd banken over de kop in voornamelijk Amsterdam, Hamburg, Berlijn en Scandinavië. De curatoren becijferen dat schuldeisers gezamenlijk recht hebben op 9,5 miljoen gulden van Gebroeders de Neufville. Daar kunnen ze naar fluiten. Twee jaar na dato krijgen de crediteuren 10% van hun claims.

Liefst 48 jaar later komt daar nog iets meer dan 1% bij. Daar blijft het bij. En De Neufville? Na het faillissement verkoopt hij vrijwel al zijn rijkdommen, waarna hij nog enige tijd in zijn buitenverblijf bivakkeert. Nadat hij ook dit onderkomen verkoopt, verdwijnt hij. Wat rest is de herinnering aan een van de eerste internationale bankcrises.

Het bericht Innovatie kostte bankiershuis de kop verscheen eerst op The Asset.

De bestuurder van tramlijn 8 weet niet wat hem overkomt. De tot voor kort anonieme, doorsnee tramverbinding tussen de Zwitserse stad Basel en buurland Duitsland worstelt opeens met een enorme stijging van het aantal passagiers. Duizenden Zwitsers uit de grensstreek zoeken massaal het buurland op, in hun zoektocht naar koopjes.

In Londen zijn er heel andere geluiden. Geschrokken reageert de top van Alpari op een mededeling uit Zwitserland. De Britse tak van de Russische broker incasseert in één keer een tik van zo’n 225 miljoen dollar. Een klap die Alpari uiteindelijk niet meer te boven komt.

Slachtoffers

De aanleiding van beide gebeurtenissen? Een eenzijdig bericht van de Schweizerische Nationalbank (SNB). Het bankorgaan laat halverwege januari 2015 de koppeling met de euro los. Niet langer wil de SNB voorkomen dat de koers van zijn munt onder de 1,20 frank voor één euro zakt. Ofwel, de SNB stopt met het verkopen van franks in ruil voor euro’s. De reden: de centrale bank wil niet dat de euro de Zwitserse frank meeneemt in zijn negatieve spiraal.

De economie van het Alpenland doet het immers veel beter dan de economie van de eurozone. Maar die beslissing is niet zonder gevolgen. In één dag schiet de waarde van de frank omhoog. Op 15 januari is één euro opeens nog maar 0,90 frank waard. Hetgeen vanzelfsprekend resulteert in de nodige slachtoffers. En dat gaat verder dan alleen Zwitserse bedrijven, die zich plotsklaps zorgen maken over hun exportpositie.

In Oostenrijk voelen 150.000 mensen de pijn, omdat ze ruim 30 miljard aan krediet in Zwitserse frank hebben uitstaan. Hun kredieten stammen nog uit een periode, waarin de rente in Zwitserland veel lager was dan in de rest van Europa. Hetzelfde geldt voor zo’n 500.000 Polen, die hun hypotheek in franken hadden afgesloten. Het totaalbedrag dat de rest van Europa in franken heeft geleend? Zo’n 100 miljard euro.

Spreadbetting

En dan is er dus nog Alpari. Slechts één dag na de beslissing van de SNB vraagt de Britse broker faillissement aan. Het bedrijf beschikt over veel cliënten die middels spreadbetting hebben ingezet op een koersbeweging van een aandeel, obligatie óf valutapaar. Relatief kleine inleg, met een mogelijkheid tot een grote klapper.

De keerzijde: een belegger kan meer verliezen dan zijn oorspronkelijke inleg. Dat laatste is het geval. Veel Alpari-cliënten speculeren immers op een koersdaling van de frank of in ieder geval op het aanblijven van de koppeling tussen frank en euro. Niet zo gek. Een paar dagen eerder heeft de SNB de koppeling met de euro nog omschreven als een ‘hoeksteen van zijn beleid’.

Slechts een enkeling ziet de loskoppeling wél aankomen. Zo geeft het Amerikaanse Prestige Economics al in 2014 aan dat ‘de koppeling onhoudbaar is’.

Geloofwaardigheid

Alpari heeft daar geen boodschap meer aan. De grootste daling van een leidende valuta op één dag sinds de Eerste Wereldoorlog heeft tot gevolg dat veel cliënten verliezen lijden die de waarde van hun portefeuille overschrijden. Kan een belegger die verliezen niet opvangen, dan komt het resterende tekort op het bordje van de broker.

De Britse tak van Alpari, waar spreadbetting veel populairder is dan in de rest van Europa, beseft dan ook vrij snel dat het niet langer aan zijn financiële verplichtingen kan voldoen. Einde verhaal. De woede richt zich vervolgens op de SNB. Zijn plotselinge besluit doet de geloofwaardigheid van de bank weinig goeds, oordelen enkele experts.

Dat blijkt ook uit de eerste reacties op de beurs van Zürich, die zijn grootste dagverlies ooit noteert. De enige blije gezichten bevinden zich op tramlijn 8. Daar beseffen de vele Zwitserse koopjesjagers dat ze over de grens nu 20% goedkoper uit zijn.

Het bericht Ontkoppeling frank ontkoppelt broker Alpari verscheen eerst op The Asset.