Daarbij komt dat de begrotingssituatie zo slecht is dat de problemen niet van de ene op de andere dag kunnen worden opgelost. Wij hebben onze ramingen van de economische groei verder verlaagd en verwachten nu dat de Braziliaanse economie dit jaar krimpt met 4% (voorheen 3%). Dit is ongeveer gelijk aan de krimp in 2015. Voor 2017 voorzien wij nu een groei van slechts 0,5% (voorheen 1,5%).

Op zondag 17 april behaalde het voorstel om de afzettingsprocedure tegen president Rousseff van de Arbeiderspartij (Partido dos Trabalhadores – PT) in gang te zetten, ruimschoots de vereiste tweederdemeerderheid in het Braziliaanse Huis van Afgevaardigden. Dit betekent dat nu de Senaat aan zet is.

Het meest waarschijnlijke scenario is dat de Senaat binnen één maand voor de eerste keer stemt en de inwerkingstelling van de afzettingsprocedure bevestigt. Dit kan met slechts een gewone meerderheid van stemmen. In dat geval moet Rousseff terugtreden als president in afwachting van de uitkomst van de procedure. Vicepresident Michel Temer van de Partido do Movimento Democrático Brasileiro (PMDB) neemt dan voor een periode van maximaal zes maanden de honneurs waar, tot de definitieve stemming in de Senaat. Dan is wel een tweederdemeerderheid vereist. Als Rousseff door de Senaat uit haar ambt wordt gezet, blijft Temer president gedurende de resterende periode van de huidige ambtstermijn, met de centrum rechtse Partido da Social Democracia Brasileira (PSDB) als meest waarschijnlijke grote bondgenoot.

Wasstraat

Het corruptieschandaal rond Petrobras, de staatsoliemaatschappij van Brazilië, dat bekend staat onder de naam Lava Jato (‘Wasstraat’), kan ook een eventuele regering onder leiding van Temer in grote problemen brengen. De wandelgangen worden immers onderzocht niet alleen van politici van de PT van Rousseff maar ook van meerdere parlementsleden van de PMDB van Temer, waaronder de voorzitters van het Huis van Afgevaardigden en het parlement. Het onderzoek loopt nog en de kans dat nieuw bewijsmateriaal de geloofwaardigheid van een nieuwe regering onder leiding van Temer zal ondermijnen, is allesbehalve denkbeeldig.

Een andere mogelijkheid is dat de verkiezingscommissie (Tribunal Superior Eleitoral) de uitslag van de presidentsverkiezing van 2014 ongeldig verklaart. In dat geval moet ook Temer terugtreden en komen er nieuwe verkiezingen in Brazilië. Maar ook als we ervan uitgaan dat dit niet gebeurt, dan nog moet een regering Temer rekening houden met forse tegenstand van de PT en zal vermoedelijk de sociale onrust toenemen.

Vorig jaar publiceerde de PMDB al een ambitieuze agenda voor economische liberalisatie. Centraal hierin stonden de hervorming van het pensioenstelsel, het bevorderen van (buitenlandse) private investeringen en vermindering van de overheidsuitgaven. Het plan vormt de hoofdmoot van de ondernemersvriendelijke agenda van de eventuele nieuwe regering Temer. Gegeven het huidige politieke klimaat lijkt het evenwel meer voor de hand te liggen dat het plan slechts in een afgeslankte versie wordt goedgekeurd en dat de hervormingsagenda vooral gericht zal zijn op beperking van de overheidsuitgaven op het gebied van infrastructuur. Snijden in andere uitgaven is lastig, want circa 80% van alle uitgaven is geoormerkt. Dit percentage kan alleen worden verlaagd via wijziging van de grondwet en hiervoor is in het parlement een tweederdemeerderheid vereist.

Polarisatie

Om verdere polarisatie in Brazilië en vervreemding van delen van de achterban te voorkomen, heeft de PMDB al aangekondigd dat sociale programma’s (zoals Bolsa Familia en Minha Casa, Minha Vida) vermoedelijk ongemoeid worden gelaten. Een ander punt op de hervormingsagenda betreft de verhoging van buitenlandse investeringen in pre-salt olievelden (oliebronnen onder een zoutlaag). Op deze manier kan een einde worden gemaakt aan de dominante rol van staatsoliemaatschappij Petrobras. Indien dit plan wordt goedgekeurd, kan het de private investeringen een flinke impuls geven, temeer omdat de olieprijs de weg omhoog weer is ingeslagen. Het zal echter nog een heel gevecht worden in het parlement en ook vanuit de hoek van de vakbonden kan fel verzet worden verwacht. Omdat bovendien over uiterlijk twee jaar nieuwe verkiezingen worden gehouden, zal een nieuwe coalitieregering van PMDB en PSDB waarschijnlijk niet kiezen voor al te ingrijpende en in het algemeen impopulaire hervormingen

Met opnieuw een jaar van negatieve economische groei in het verschiet en een reeds zeer hoge belastingdruk zal het vrijwel onmogelijk zijn om de inkomsten te vergroten. Maar, zoals hiervoor reeds aangegeven, is ook heel lastig om in de uitgaven te snijden, temeer omdat de werkloosheid verder toeneemt. In de overheidsinvesteringen in infrastructuur kan het gemakkelijkst worden gesnoeid. Als hier echter geen initiatieven in de private sector tegenover staan, zal de toch al zwakke infrastructuur van het land verder verslechteren. Een andere manier om snel resultaat te boeken, is de herinvoering van de heffing op financiële transacties (CPMF). In december heeft het parlement de voor 2016 voorgestelde begroting goedgekeurd. Dit bevatte ook de suggestie om de CPMF opnieuw in te voeren. Een voorstel hiertoe kan op aanzienlijke tegenstand rekenen in het parlement, niet in de laatste plaats van de PMDB zelf.

Belastingopbrengsten

Volgens de laatst beschikbare cijfers zijn de belastingopbrengsten in Brazilië met circa 10% j-o-j gedaald, terwijl in februari het primaire tekort en de rentebetalingen respectievelijk 2,1% en 8,6% van het bbp bedroegen. Kortom, een nominaal tekort van bijna 11% van het bbp. Om de bruto overheidsschuld, die nu 68% van het bbp bedraagt, te stabiliseren, is een primair overschot van minstens 3% nodig gedurende een langere periode. Het zal echter al een knappe prestatie zijn als het primaire tekort dit jaar beperkt kan worden tot ongeveer 1% van het bbp en als volgend jaar weer een klein overschot wordt behaald. Dit houdt in dat de overheidsschuld als percentage van het bbp de komende tijd verder oploopt. De prognose van de EIU is dat de Braziliaanse overheidsschuld stijgt naar een piek van 84% in 2018 om vervolgens langzaam te dalen.

Al met al denken we dat het nog te vroeg is om nu al te kunnen zeggen wanneer de huidige negatieve economische spiraal wordt doorbroken. Na de daling van het bbp met bijna 4% in 2015 voorzien wij voor dit jaar een krimp in dezelfde orde van grootte. In 2015 daalden de investeringen met 14,1% en liet de particuliere consumptie een krimp van 4% zien. Alleen de externe sector droeg positief aan de economische groei bij: de invoer was 14,1% lager terwijl de uitvoer 6,3% hoger was.

Wij verwachten dat de daling van de investeringen dit jaar slechts licht afzwakt. Het feit dat het corruptieschandaal Lava Jato niet alleen Petrobras raakt maar ook enkele van de belangrijkste bouwbedrijven in Brazilië, zal ook dit jaar een negatieve uitwerking hebben op de investeringen in de oliesector en infrastructuur. Petrobras heeft zijn investeringen aanzienlijk teruggeschroefd (mede vanwege de lage olieprijzen) en ook in infrastructuur wordt minder geïnvesteerd. Bovendien is de afwaardering door alle kredietbeoordelaars tot sub-investment grade evenmin bevorderlijk voor een herstel van de investeringsactiviteit. Het verwachte uitstel van verdere renteverhogingen door de Amerikaanse centrale bank (Federal Reserve) en hogere grondstofprijzen kunnen wel voor enige verlichting zorgen. Mogelijk zal de situatie in de tweede helft van het jaar dan ook geleidelijk verbeteren, vooral als Temer erin slaagt om de oliesector open te stellen voor meer buitenlandse investeringen en de private sector kan overhalen om deel te nemen aan infrastructurele projecten.

Negatieve groei

De particuliere consumptie stevent ondertussen af op een tweede jaar van negatieve groei. De detailhandelsomzet zorgde in maart voor een positieve verassing maar het is nog veel te vroeg om nu al van een trend te spreken. Integendeel, wij verwachten juist dat de particuliere consumptie in de eerste helft van dit jaar zelfs nog sterker zal afnemen door de stijgende werkloosheid en de voorgaande afbouw van schulden. De regering zal ook sterker bijdragen aan de negatieve groei als Temer het voor elkaar krijgt om te snoeien in de uitgaven. De exportsector blijft profiteren van iets betere vooruitzichten voor de wereldeconomie en hogere grondstofprijzen maar de positieve bijdrage van de externe sector als geheel aan de economische groei zal naar verwachting afnemen.

De mogelijke afzetting van Dilma Rousseff zal een positieve uitwerking hebben op de stemming onder beleggers maar betekent zeker niet het einde van de recessie in Brazilië. Ingrijpende hervormingen zijn ook onder een regering met president Temer onwaarschijnlijk en structurele zwakheden zullen de economische groei nog jarenlang belemmeren. De belangrijkste zwakke punten van Brazilië zijn en blijven voorlopig de lage spaar- en investeringsquote, de slechte infrastructuur, de hoge belastingen, het ingewikkelde belastingstelsel, bureaucratie en corruptie.

Het bericht Brazilië nog lang niet uit de problemen verscheen eerst op The Asset.

Ruim driekwart van de export bestaat uit grondstoffen. Olie alleen is goed voor ruim de helft van de exportopbrengsten en een vijfde van de overheidsinkomsten. De ineenstorting van de olieprijs zorgde dan ook in 2014/15 voor een groeivertraging en een verslechtering van de externe positie. De toegenomen risico’s komen ook tot uitdrukking in een stijging van de Credit Default Swaps (CDS) premie en een verzwakking van de munt.

De peso is sinds het begin van dit jaar met ruim 20% gedaald ten opzichte van de dollar. Daarmee behoort de Colombiaanse munt, samen met de Braziliaanse real, tot de slechts presterende munten in 2015. Toch doet Colombia het in vergelijking met de rest van de regio niet slecht en de vooruitzichten voor de middellange termijn zijn niet ongunstig. Zeer waarschijnlijk wordt in de eerste helft van volgend jaar de vredesverklaring tussen de grootste guerrillabeweging FARC en de regering ondertekend. Dit kan het vertrouwen een nieuwe impuls geven.

Drugskartels

Verscheurd door drugskartels en guerrillabewegingen gold Colombia lang als een van de onveiligste landen van de regio. Dat beeld is sinds de laatste crisis, eind jaren negentig, duidelijk verbeterd. De oorlog tegen de drugs, gesteund door de Verenigde Staten, heeft de macht van de drugskartels gebroken en de vredesonderhandelingen met de grootste guerrillabeweging FARC zijn in een afrondende fase. Daarmee komt een eind aan een meer dan vijftig jaar durende interne strijd.

Verder droegen economische hervormingen bij aan een verbetering van de overheidsfinanciën en het onder controle brengen van de inflatie. In 2011 gaven bovendien de drie belangrijkste kredietbeoordelaars (Moody’s, S&P en Fitch) het land de investment grade rating terug, die het in de vorige crisis van 1998/99 was kwijtgeraakt. Dankzij al deze ontwikkelingen en geholpen door een grondstoffenboom maakte Colombia tussen 2004 en 2014 een groeispurt door, die nu door de daling van de olieprijs wordt onderbroken.

Impuls

Olie heeft sinds de jaren negentig steenkool van de eerste plaats gestoten als belangrijkste exportproduct. Olie heeft inmiddels een aandeel van 50% in de export, tegen een aandeel voor steenkool van ongeveer 15%. Daarnaast is olie goed voor circa 20% van de overheidsinkomsten. De openstelling van de olie- en gasproductie voor buitenlandse investeerders gaf de investeringen een enorme impuls. Het zorgde voor een verdubbeling van de olieproductie van 500.000 vaten per dag in 2007 tot bijna één miljoen in 2014. Veel, met name ook offshore, olieprojecten lijken bij de huidige olieprijs niet meer interessant. Hierdoor is de komende jaren een verdere stijging van de productie niet waarschijnlijk.

De economische groei zwakte af van 6,5% j-o-j in het eerste kwartaal van 2014 tot 2,8% in het eerste kwartaal van 2015 en is daarna weer licht gestegen. In het derde kwartaal groeide het bbp met 3,2% j-o-j en de gemiddelde groei over de eerste negen maanden bedroeg 3%. Op grond van de laatste cijfers hebben we onze groeiraming voor 2015 aangepast van 2,5 naar 3%.

Particuliere consumptie

Aan de vraagkant blijft de groei van de particuliere consumptie sterk, met een toename van 3,7% j-o-j in de eerste negen maanden. De investeringsgroei viel in dezelfde periode terug tot 2,8%, na een groei van bijna 12% in 2014. De groei van de import viel terug van 9,2% in 2014 tot 2,9% in de eerste negen maanden. Daarentegen liet de export na een krimp van 1,7% in 2014 in dezelfde periode een lichte groei zien van 0,3%. Per saldo blijft de bijdrage van de externe sector aan de groei echter negatief.

Terwijl we de ramingen voor 2015 iets naar boven hebben aangepast, hebben we de prognoses voor 2016 iets omlaag gebracht: van 3,5 naar 3%. Colombia, zal mede geholpen door de zwakkere munt, profiteren van de aanhoudende groei in de VS en de opleving in Europa. De VS en Europa zijn met een aandeel van circa 30 en 15% nog altijd de belangrijkste exportmarkten. Daarnaast zijn wij voorzichtig optimistisch over de ontwikkeling van de grondstofprijzen.

Zwakke munt

Een restrictief economisch beleid staat echter vooralsnog een opleving in de weg. Mede als gevolg van de zwakke munt liep de inflatie op en zag de centrale bank zich genoodzaakt om het monetair beleid te verkrappen. Naast de wisselkoers speelt de invloed van El Niño op de voedselprijzen een rol.

Sinds september is de rente met 125 basispunten verhoogd tot 5,75%. De laatste rentestap was eind december en begin 2016 zullen mogelijk nog één of twee renteverhogingen volgen. De inflatie nam in december toe tot 6,8% en ligt daarmee ver boven de doelstelling van 2 tot 4%. Bovendien is de binnenlandse vraag, zeker in het licht van het tekort op de lopende rekening, nog altijd vrij sterk.

Gebrekkige infrastructuur

Daarnaast zetten ook de bezuinigingen een rem op de groei, met name waar dit uitstel van geplande investeringen in infrastructuur betreft. De gebrekkige infrastructuur zorgt samen met corruptie en bureaucratie voor lage productiviteit en hoge productiekosten. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) schat de potentiële groei van Colombia op 4,25%. Dit lijkt een redelijke groeiraming voor de jaren na 2016, mits de regering erin slaagt om de implementatie van noodzakelijke verbeteringen aan de infrastructuur niet al te veel vertraging te laten oplopen, de olieprijs zich enigszins herstelt en de politieke stabiliteit gehandhaafd blijft.

De combinatie van forse import van (kapitaal)goederen en een daling van de vraag naar en de prijs van Colombia’s belangrijkste exportproducten zorgde in 2014 voor een forse verslechtering van de lopende rekening. Ondanks een verdere terugval van de exportopbrengsten van olie en steenkool lijkt het tekort op de lopende rekening, dankzij de eveneens forse daling van de import, in 2015 niet verder te verslechteren en mogelijk zelfs licht te dalen. Door de verzwakking van de peso en de daarmee gepaard gaande daling van het bbp uitgedrukt in dollars neemt het tekort als percentage van het bbp wel verder toe, en wel van 5,2% in 2014 tot circa 6,5% van het bbp in 2015.

Binnenlandse groei

Dankzij een gematigde binnenlandse groei en een iets verbeterende ruilvoet zal het tekort op de lopende rekening naar verwachting in 2016 dalen naar 4,7% en in 2017 verder afnemen tot 4%. Dit hangt echter wel af van de verdere ontwikkeling van de grondstofprijzen en de ontwikkelingen in China. China is zeker niet de grootste handelspartner van Colombia, maar het aandeel in de export bedraagt inmiddels ruim 10%. Belangrijker is echter het indirecte effect van China, door de invloed die een sterker dan verwachte groeivertraging in China heeft op de grondstofprijzen en op de mondiale groei.

Mocht het tekort, in tegenstelling tot onze verwachting, verder toenemen, dan zal dit de kwetsbaarheid van Colombia voor een stijging van de rente op de internationale kapitaalmarkt en een hiermee gepaard gaande toenemende risicoaversie verder vergroten. In dit geval zal uiteindelijk een sterkere daling van de binnenlandse vraag nodig zijn om het evenwicht te herstellen.

Buitenlandse schuld

Een gerelateerd risico is dat het tekort op de lopende rekening en de zwakke munt zorgen voor een sterke verslechtering van de buitenlandse schuldratio’s. Met name door de waardedaling van de munt is de totale buitenlandse schuld al opgelopen van 27% in 2014 tot bijna 40% in 2015, terwijl de schuldratio ten opzichte van de exportopbrengsten is verslechterd van rond de 1,5 tot bijna 2. De aanzienlijke internationale deviezenreserve, een flexibele kredietlijn bij het IMF en een gezond economisch beleid vormen echter nog altijd een belangrijke buffer tegen de genoemde risico’s. Een herhaling van de jaren negentig toen Colombia de investment grade status kwijtraakte, ligt dan ook niet in de rede.

Het bericht Colombia: lage olieprijs gooit roet in het eten verscheen eerst op The Asset.

De oorlog tegen de drugs, gesteund door de Verenigde Staten, heeft de macht van de drugskartels gebroken. Daarnaast kunnen de langdurige vredesonderhandelingen met de grootste guerrillabeweging FARC mogelijk dit jaar nog een eind maken aan de meer dan vijftig jaar durende interne strijd.

Dankzij deze politieke ontwikkelingen en geholpen door een boom van de grondstoffensector maakte Colombia tussen 2004 en 2014 een groeispurt door. Het land gold als een van de uitblinkers van de regio. Hoewel de neergang van de olieprijs de economische groei een behoorlijke knauw heeft gegeven, zijn de vooruitzichten voor de middellange termijn niet ongunstig. Goed om wat dieper op de economische ontwikkelingen en vooruitzichten in te gaan.

Geen onbelangrijke speler

Colombia is met een nominaal bbp van circa 380 miljoen dollar het op vier na grootste land in Latijns-Amerika en komt met om en nabij 50 miljoen inwoners qua omvang van de bevolking op een derde plaats. Olie heeft sinds de jaren negentig steenkool van de eerste plaats gestoten als belangrijkste exportproduct, maar met een aandeel in de totale export van ongeveer 15% in de afgelopen drie jaar blijft de productie van steenkool belangrijk.

Koffiebonen komen met een aandeel van 5% op een derde plaats, maar wanneer we ook verwerkte koffieproducten meetellen is het belang ruim twee keer zo groot. De VS en Europa zijn de belangrijkste exportmarkten, met een aandeel van circa 30 en 15%, maar het belang van China groeit en bedroeg in 2014 ruim 10%.

Olie zorgt voor maar liefst de helft van de exportopbrengsten en voor grofweg 20% van de overheidsinkomsten. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de economie zwaar getroffen is door de daling van de olieprijs. Wereldwijd behoort het land tot de kleinere olieproducenten, met een negentiende plaats op de ranglijst en een aandeel van 1,2% in de totale productie. In de regio komt Colombia van de olielanden wat productie betreft op de laatste plaats.

Brazilië produceert bijvoorbeeld twee keer zo veel. Daar staat tegenover dat maar een klein deel bestemd is voor eigen gebruik en er dus relatief veel overblijft voor de export, terwijl Brazilië een netto olie-importeur is. De openstelling van de olie- en gasproductie voor buitenlandse investeerders gaf de investeringen een enorme impuls.

Het zorgde voor een verdubbeling van de olieproductie van 500.000 vaten per dag in 2007 tot bijna 1 miljoen in 2014. De investeringen zijn de afgelopen tijd echter weer afgenomen. Veel, met name ook offshore, olieprojecten lijken bij de huidige olieprijs niet meer interessant. Hierdoor zal de komende jaren waarschijnlijk ook de productie weer teruglopen.

Economisch raamwerk

Meer politieke stabiliteit en toegenomen veiligheid zorgden voor een belangrijke verbetering van het investeringsklimaat, evenals een gezond macro-economisch raamwerk. Duidelijke afspraken over de omvang van het overheidstekort en hervormingen van het belastingstelsel droegen bij aan een belangrijke verbetering van de overheidsfinanciën.

Van 2004 tot 2013 bedroeg het tekort gemiddeld niet meer dan 1% van het bbp. De overheidsschuld daalde van bijna 60% van het bbp in 2002 naar circa 40% in 2012. Sindsdien is de schuld, uiteindelijk ook mede door de daling van de olieprijs, weer iets opgelopen naar 47%. Het is overigens opvallend dat Colombia een van de weinige landen in de regio is waarvan de overheid de buitenlandse schuldverplichtingen altijd is nagekomen, zelfs tijdens de schuldencrisis van de jaren tachtig van de vorige eeuw.

Op het gebied van inflatiebeteugeling zijn eveneens grote stappen gezet. Eind 1999 werd tegelijkertijd met het overgaan op een flexibele wisselkoers ook een inflatiedoelstelling ingesteld. In 2000 al dook de inflatie voor het eerst sinds ruim 25 jaar onder de 10% en deze is sindsdien gestaag afgenomen.

Vanaf 2009 ligt de inflatie merendeels tussen de doelstelling van 2 tot 4%. De positieve ontwikkelingen werden in 2011 beloond door kredietbeoordelaars Moody’s, Standard & Poor’s (S&P) en Fitch met een opwaardeerding van junk naar de laagste investment grade rating. In 2013 en 2014 volgden alle drie met een verdere opwaardering tot BBB.

Genoeg tekortkomingen

Ondanks een sterke toename van de welvaart, behoort Colombia nog altijd tot een van de armere landen in de regio. Daarbij is de inkomensongelijkheid aanzienlijk en de werkloosheid hoog. Verder is de informele sector zelfs voor Latijns-Amerikaanse begrippen groot, met een geschatte omvang tussen de 50 en 70% van het bbp. Daarnaast zorgen slecht onderwijs en een gebrekkige infrastructuur, samen met corruptie en bureaucratie, voor lage productiviteit en hoge productiekosten.

Hierdoor scoort Colombia met een 66e plaats (op 144 landen) veel minder goed op de Global Competitiveness Index van het World Economic Forum dan op de Ease of Doing Business Index van de Wereldbank (34e plaats op 189 landen). In het laatste rapport van het World Economic Forum noemde 19% van de respondenten corruptie als belangrijkste obstakel voor het zaken doen, gevolgd door gebrekkige infrastructuur met 14% en bureaucratie met 12%.

Het tekort op de lopende rekening zal door de terugval in de exportopbrengsten van olie en steenkool verder oplopen van 5,2% in 2014 tot rond de 7% in 2015, terwijl tegelijkertijd de buitenlandse investeringen afnemen. Deze aanzienlijke verslechtering van de externe positie vergroot de kwetsbaarheid van Colombia voor de verwachte stijging van de rente op de internationale kapitaalmarkt.

Hier ligt dan ook een van de belangrijkste risico’s voor de komende tijd. Positief is in dit opzicht dat de regering de beschikking heeft over een flexibele kredietlijn bij het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en dat de internationale reserves aanzienlijk zijn.

Zwak jaar

Na een gemiddelde groei van 5% per jaar tussen 2004 en 2014 bedroeg de groei in het eerste kwartaal van 2015 nog slechts 2,8%. Voor het jaar als geheel verwachten we een groei van niet meer dan 2,5%. De investeringen zijn gedaald, de export loopt terug en er is geen ruimte voor economische stimulering. Integendeel, forse bezuinigingen zijn aangekondigd om het overheidstekort niet te veel te doen oplopen.

Verder ligt de inflatie sinds februari boven de doelstelling van 2 tot 4% van de centrale bank, waardoor ook de ruimte voor monetaire versoepeling beperkt is. Dit komt deels door een slechte oogst, maar vooral ook door een zwakke munt. De peso is sinds het begin van dit jaar met ruim 17% gedaald ten opzichte van de dollar en over de afgelopen twaalf maanden maar liefst met 33%.

Zo behoort de peso samen met de Braziliaanse real en de Russische roebel tot de munten die in deze periode het sterkst in waarde zijn gedaald. Tot voor kort ging de markt er vanuit dat dat de centrale bank de beleidsrente, die 4,5% bedraagt sinds augustus 2014, verder zou verlagen om de economie te stimuleren. Nu lijkt eerder een renteverhoging waarschijnlijk, ook gezien de verwachte rentestap van de Fed dit jaar.

2016 wordt gunstiger

De vooruitzichten voor 2016 zijn weer een stuk gunstiger. Ik verwacht dat Colombia mede dankzij de zwakkere munt uiteindelijk zal weten te profiteren van de sterke groei in de VS en de opleving in Europa. Daar komt bij dat we uitgaan van een lichte stijging van de olieprijs in 2016. Hierdoor zal de groei oplopen naar 3,5%.

Het IMF schat de potentiële groei van Colombia op 4,25%. Dit lijkt een redelijke groeiraming voor de jaren daarna, mits de regering erin slaagt om de implementatie van noodzakelijke verbeteringen aan de infrastructuur niet al te veel vertraging te laten oplopen en de politieke stabiliteit gehandhaafd blijft.

Het bericht Colombia moet even op de tanden bijten verscheen eerst op The Asset.

Het blijkt dat 71% vindt dat de regering het ‘slecht’ of ‘zeer slecht’ doet. Verder vindt 66% dat het parlement een afzettingsprocedure moet beginnen (april: 63%) en denkt inmiddels 38% (april: 29%) dat de president inderdaad zal worden afgezet.

Afgelopen zondag gingen voor de derde keer dit jaar door het hele land mensen de straat op om te protesteren tegen de corruptie en het aftreden te eisen van de president. De opkomst was met rond de half miljoen mensen, zeker in het licht van de verder gedaalde populariteit, opnieuw niet erg hoog. Dit maakt het voor de oppositie minder makkelijk om de stap naar een afzettingsprocedure daadwerkelijk te zetten.

Recessie verdiept zich

De economische bedrijvigheid daalde in mei met -4,75% jaar-op-jaar, na een terugval van 3,1% in april. Ook al is het cijfer over juni wellicht iets beter, vanwege het lage vergelijkingsniveau, dan toch zal de neerwaartse trend aanhouden.

De industriële productie blijft krimpen en het ondernemersvertrouwen is in geen jaren zo laag geweest. De werkloosheid loopt sterk op en de reële inkomens worden aangetast door de hoge inflatie. Dit heeft ook zijn neerslag op het consumentenvertrouwen en zorgt voor een verdere krimp van de detailhandelsverkopen.

Door de politiek-economische problemen en bezorgdheid over de begrotingsconsolidatie is de real verder gedaald. Daarnaast zijn de gereguleerde prijzen gestegen. Samen vertaalt zich dat in een sterke toename van de inflatie. De inflatie wakkerde in juli aan naar 9,6% (juni: 8,9%). De verdere verhoging van de beleidsrente met 50 basispunten naar 14,25% op 29 juni kwam dan ook niet als verrassing.

Het is moeilijk te zien hoe Brazilië uit deze vicieuze cirkel (diepere recessie, verslechterde begrotingssituatie, zwakkere munt, oplopende inflatie) wil komen. De real blijft hierdoor onder druk staan. Ondanks dat de economische cijfers op een verdere verscherping van de recessie wijzen, kan daarom niet worden uitgesloten dat de rente nog een of twee maal wordt verhoogd.

Begrotingsdoelstelling

Na zeer tegenvallende begrotingsresultaten en gezien de verdere groeivertraging en het gebrek aan politieke steun voor belangrijke maatregelen, bleek de eerdere doelstelling van een primair overschot totaal onrealistisch. Het was dan ook niet raar dat de regering zich gedwongen zag om deze doelstelling bij te stellen.

Maar de mate waarin (2015: van 1,1% van het bbp naar 0,2%; 2016: van 2% naar 0,7%) was toch nog een onaangename verrassing. Wat de zaak verder verergert, is niet alleen een gebrek aan politieke bereidheid in het parlement om te bezuinigen, maar het Lagerhuis heeft zelfs een wet aangenomen om sommige ambtenarensalarissen te verhogen.

Een lager primair overschot in combinatie met een hogere rente heeft ook een negatief effect op het nominale overheidstekort en de bruto staatsschuld. Het nominale overheidstekort is inmiddels opgelopen tot meer dan 8% van het bbp en de staatschuld tot meer dan 60%.

De slechtere begrotingsvooruitzichten waren voor Standard & Poo’s (S&P) de belangrijkste reden om de BBB-rating deze maand op een ‘negative outlook’ te zetten en voor Moody’s om Brazilië af te waarderen naar Baa3, hetzelfde niveau als S&P. Moody’s paste de outlook echter aan van negatief naar stabiel. De Fitch-rating ligt nog altijd twee niveaus boven junkstatus, maar de outlook is negatief.

Vicieuze cirkel

De afwaardering door Moody’s was overigens eerder een opluchting dan een teleurstelling. De markt was bang geweest voor een verlaging met twee stappen of een negative outlook. Het risico van afwaardering naar junkstatus is daarmee echter nog niet verdwenen. De politiek-economische situatie verslechtert zo snel dat ook de nieuwe veel minder ambitieuze begrotingsdoelstellingen mogelijk nog te optimistisch zijn.

Een negatief primair begrotingssaldo zou een reden kunnen zijn voor een verdere downgrade. Als dat gebeurt zullen de economische problemen verder verergeren. De in vergelijking met andere landen met een BBB/BBB- rating toch al hoge spreads van Credit Default Swaps (CDS) lopen dan ook nog verder op.

Tot voor kort gingen wij ervan uit dat de groei in 2016 zou aantrekken dankzij verbeterde macro-economische factoren en een krachtiger mondiale groei. Het idee was dat 2015 een jaar van transitie zou zijn. De noodzakelijke begrotingsaanpassingen zouden in eerste instantie zorgen voor een scherpere recessie, zwakkere munt en hogere inflatie.

Maar de uiteindelijke verbetering van de overheidsfinanciën en de toegenomen concurrentiekracht door de zwakke munt zouden zorgen voor een vertrouwensherstel en zo de vicieuze cirkel doorbreken. Nu de politieke en begrotingsproblemen echter aanhouden, lijkt het erop dat de economie voor langere tijd in het slop blijft. Vandaar dat wij onze groeiprognose voor 2015 hebben verlaagd van -1% naar -2% en voor 2016 van 2% naar 0%.

Het bericht Van kwaad tot erger met Brazilië verscheen eerst op The Asset.

Terwijl de regionale groei in Azië de afgelopen jaren opmerkelijk stabiel bleef met een gemiddelde groei rond de 6,4%, is de trend in Oost-Europa en Latijns-Amerika dalend. Zo nam de groei in Oost-Europa af van een al magere 1,8% in 2013 tot 1,3% in 2014. We verwachten voor dit jaar zelfs een krimp van bijna 1%.

In Latijns-Amerika daalde de groei in dezelfde periode van 2,4% naar 1% en komt de groei dit jaar met een beetje geluk net boven 0% uit. Ook de tweedeling binnen de BRIC’s (Brazilië, Rusland, India en China) is verder toegenomen, met aan de ene kant Brazilië en Rusland en aan de andere kant China en India.

Groeiaandeel

Dat de groei in Oost-Europa lager uitvalt dan gedacht, komt voornamelijk voor rekening van Rusland en Oekraïne. In Latijns-Amerika spelen allerlei bestaande structurele onevenwichtigheden een rol. Daar komt een sterk afgenomen vertrouwen bij als gevolg van (binnenlandse) politieke ontwikkelingen. Hierdoor werkt de negatieve invloed van bijvoorbeeld lagere grondstofprijzen en toenemende risicoaversie sterk door.

Ook de minder gunstige groeiontwikkeling in de Verenigde Staten en een minder sterke groei van de wereldhandel spelen een rol. In november verwachtten we nog dat de groei in de VS zou toenemen van 2,4% in 2014 naar 3,8% in 2015. Nu gaan we na een teleurstellend eerste kwartaal uit van een groei van 2,7% in 2015. De eurozone presteert daarentegen iets beter en daar verwachten we nu een toename van de groei van 0,9% in 2014 naar 1,8% in 2015. In november raamden we nog 1,5% voor 2015.

Voor de wereld als geheel komt hierdoor de groei in 2015 voor het vierde opeenvolgende jaar opnieuw uit op net iets meer dan een magere 3%. De groei in de opkomende markten daalt daarbij van 4,6% in 2012 tot naar verwachting 3,9% in 2015, terwijl de groei in de industrielanden toeneemt van 1,2% naar 2,2%. Opkomende markten nemen dus nog wel het grootste deel van deze groei voor hun rekening, maar het aandeel van de groei van de industrielanden neemt geleidelijk weer toe.

Opkomend Europa

Voor Oost-Europa is sinds onze novemberpublicatie de groeiprognose voor 2015 gedaald van plus 1,8% naar -0,9%. Het zal niet verbazen dat vooral de vooruitzichten voor Rusland en Oekraïne neerwaarts zijn aangepast. In november gingen we er nog van uit dat de groei in Rusland op een laag niveau zou stabiliseren en dat Oekraïne herstel zou laten zien. Inmiddels gaan we voor Rusland uit van een krimp van de economie met 4% en voor Oekraïne van 10%.

In Rusland speelt hierbij primair de forse daling van de olieprijs een rol, naast de escalatie van het conflict in Oost-Oekraïne en interne onevenwichtigheden. De tweedeling tussen enerzijds de Centraal-Europese lidstaten van Europese Unie (EU) en Rusland en Oekraïne anderzijds is daarmee verder toegenomen.

De Centraal-Europese EU-lidstaten laten nog een onverminderd duidelijk herstel zien, geholpen door de verbetering in de eurozone en een sterke interne dynamiek. De Turkse economie koelt wel wat af, mede als gevolg van een verkrapping van het monetaire beleid en onzekerheid rondom de recente verkiezingen, maar blijft tot de snelste groeiers van de regio behoren.

Pacific Alliance

In Latijns-Amerika is de voorspelling voor de regionale groei in 2015 sinds onze publicatie in november gedaald van 2,5% naar 0,3%. De grootste aanpassing in Latijns-Amerika betreft zonder meer Brazilië. Vorig jaar gingen we er nog van uit dat na de verkiezingen een herstel van het vertrouwen zou zorgen voor een redelijke groei dit jaar. Het tegendeel is evenwel het geval en de nu verwachte krimp van 1% is wellicht nog aan de positieve kant. Naast Brazilië bevinden ook Argentinië en Venezuela zich in een recessie.

Hiermee is het verschil tussen deze landen en de landen die samen de Pacific Alliance vormen (Chili, Colombia, Mexico en Peru) verder toegenomen. Ook voor deze landen geldt dat we iets minder optimistisch zijn geworden. Toch ligt de groei daar gemiddeld nog rond 3,5%, in plaats van een eerder verwachte 4%.

De combinatie van lagere groei in de VS en de lagere olieprijzen spelen vooral Mexico en Colombia parten, terwijl in Mexico evenals in Chili ook politieke onzekerheid een rol speelt. In Chili en Mexico voorzien we nog wel dat de groei oploopt van rond 2% in 2014 naar circa 3% dit jaar. In Colombia vertraagt de economie van 4,6% in 2014 naar 3,5% in 2015, terwijl Peru met 4% weer de snelste groeier wordt.

Azië blijft onbetwiste groeimotor

In tegenstelling tot in de andere twee regio’s is in Azië de regionale groeiverwachting naar boven bijgesteld en wel van 6% naar 6,3%. Dit komt door een forse bijstelling van de groei in India, als gevolg van een verandering in de berekening van het bbp. Dit compenseert ruimschoots voor een neerwaartse groei-aanpassing in Indonesië, Maleisië, Singapore en Zuid-Korea. Voor China blijven we vasthouden aan een afzwakking van de groei van 7,4% in 2014 naar 7% in 2015.

De groei in India valt dankzij de aanpassing ook in de voorafgaande jaren hoger uit. Dat neemt niet weg dat de we de groei daar verder zien versnellen van 7,3% in 2014 tot 7,5% in 2015. Daarmee is India het enige BRIC-land waar de groei toeneemt. Ook in Thailand gaan we voor dit jaar nog steeds uit van een groeiversnelling, na een als gevolg van politieke onrust uiterst zwak 2014. Per saldo zien we echter in de meeste landen in de regio de groei op z’n best stabiliseren op het niveau van 2014 (Indonesië, Singapore, Hongkong en Taiwan) of afnemen (China, Maleisië en Zuid-Korea).

De Chinese overheid zal indien nodig extra stimuleren om te voorkomen dat de groei (te ver) onder het doel van 7% zakt. Hierdoor verbetert de groei in China in het tweede halfjaar iets. In de meeste andere landen is er zo nodig ook ruimte voor monetaire en/of budgettaire stimulering. Wij verwachten dat de exportgerichte landen (waaronder Korea, Hongkong en Singapore) profiteren van het herstel later dit jaar in de VS, de eurozone en Japan. De lagere olieprijzen blijven, ondanks de recente correctie, ook een gunstige factor. De meeste Aziatische landen zijn namelijk netto olie-importeurs.

Risico’s nemen toe

We verwachten dat de groeiversnelling in de industrielanden, uiteindelijk ook een positieve invloed zal hebben op met name het producentenvertrouwen in Latijns-Amerika en opkomend Europa. Hierdoor zal de groei in beide regio’s toenemen tot circa 2% in 2016. Gezien de vele structurele problemen (infrastructuur, lage productiviteit) en al dan niet sluimerende (geo)politieke conflicten, zit een sterkere groei er voorlopig niet in. In Azië zal de groei naar verwachting opnieuw rond 6,5% uitkomen. Azië blijft ook de regio met de meeste ruimte om zo nodig een stimulerend economisch beleid te voeren.

De huidige oplopende rente op de internationale kapitaalmarkt samen met de invloed van de rentestijgingen in de VS (wij gaan uit van een eerste rentestap in september) zijn factoren die onze voorspellingen voor de opkomende markten negatief kunnen beïnvloeden. Vooralsnog gaan we er echter van uit dat de sterkere groei in de VS en Europa, samen met een nog altijd aanzienlijke liquiditeit (Europa en Japan) voldoende zijn om het nadelige effect van de oplopende rente te compenseren.

Dit neemt niet weg dat hierdoor de komende maanden de risicoaversie kan toenemen. Hierdoor kan er een aanzienlijke volatiliteit komen op de rente- en valutamarkten van opkomende markten. Dat geldt vooral voor die landen die te maken hebben met een omvangrijke buitenlandse schuld en/of grote tekorten op de lopende rekening. Ook beperkt de rentestijging de ruimte voor eventuele monetaire verruiming. Wij zien als andere belangrijke risico’s een sterkere groeivertraging in China, en een verdere daling van de grondstofprijzen, naast verdere escalatie van (geo)politieke problemen.

Het bericht Opkomende markten drijven verder uiteen verscheen eerst op The Asset.

Met drie van de zeven grootste economieën van Latijns-Amerika in een recessie zal de regionale groei dit jaar tot een nieuw dieptepunt dalen. Zwakke economische omstandigheden maken dat in de meeste landen de ruimte voor begrotingsmaatregelen en de ruimte voor monetaire stimulering beperkt is.

Aangezien de problemen meer aan de aanbodkant liggen dan aan de vraagkant, lijken structurele hervormingen van meer belang. Zonder dat stevent de regio af op een langdurige periode van middelmatige groei.

Ramingen verder neerwaarts bijgesteld

De belangrijkste factor bij de groeivertraging blijft weggelegd voor interne omstandigheden. Dit maakt dat de negatieve invloed van lagere grondstofprijzen en een toenemende risicoaversie sterker doorwerken dan de positieve invloed van verbeterde groeivooruitzichten in de industrielanden. Dit geldt zeker voor Argentinië, Brazilië en Venezuela, waar de groei niet alleen verder verzwakt, maar die naar verwachting in 2015 ook alle drie een krimp zullen laten zien.

Een andere factor is dat de groei in de VS minder sterk uitvalt dan wij aanvankelijk dachten. Waar we eerst uitgingen van een groei van 3,8% voor 2015, verwachten we nu een groei van rond de 3%. Dit treft met name Colombia en Mexico. De VS is met een aandeel van respectievelijk circa 30% en bijna 80% in de totale export nog altijd de belangrijkste handelspartner van beide landen.

Voor Mexico en ook voor Chili en Peru gaan we nog wel uit van een herstel na een uiterst zwak 2014, maar op grond van teleurstellende cijfers in het eerste kwartaal hebben we de ramingen iets naar beneden bijgesteld. Colombia was in 2014 nog de sterkste groeier, maar de groeivertraging die medio vorig jaar inzette, zal naar verwachting dit jaar doorzetten. De lage olieprijs en de als gevolg hiervan sterke daling van de investeringen zijn de belangrijkste oorzaak. Hierdoor valt het land wat de groei betreft weer terug tot de middenmoot.

Zwakke investeringen houden aan

Lage grondstofprijzen hebben niet alleen een drukkend effect op de export, maar in toenemende mate ook op de investeringen en de consumentenbestedingen. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) besteedt in de eind april uitgebrachte Regional Economic Outlook een apart hoofdstuk aan de zwakke investeringen in Latijns-Amerika.

Het komt tot de niet geheel verrassende conclusie dat de daling van de investeringsquote sinds medio 2011 in met name Brazilië, Chili en Peru, sterk correleert met een daling van de grondstofprijzen vanaf datzelfde moment. Daarnaast speelt in Brazilië en Chili ook politieke onzekerheid een rol. Hierdoor dalen de investeringen nog sterker dan op grond van de ontwikkeling van grondstofprijzen en andere economische variabelen zou worden verwacht.

Externe positie blijft sterk

De externe positie van de regio blijft een duidelijk pluspunt. Terwijl de investeringsquote in de regio daalde, bleef de instroom van buitenlands kapitaal opvallend sterk. Dit blijkt niet alleen uit het feit dat volgens cijfers van de Economist Intelligence Unit (EIU) de directe buitenlandse investeringen (DBI), uitgedrukt als percentage van het bbp, de afgelopen jaren gelijk bleven rond 3%, maar ook doordat het aandeel van de buitenlandse investeringen in de totale investeringen toenam van een dieptepunt van 10% in 2009 tot circa 15% in 2014. De beschikbaarheid van buitenlands kapitaal lijkt daarmee ook niet of nauwelijks een rol te hebben gespeeld bij de afname van de investeringen.

De DBI compenseren ook nog altijd volledig de tekorten op de lopende rekening, die voor de regio als geheel zijn toegenomen van 1% in 2010 tot net iets onder de 3% van het bbp in 2014. Ook de buitenlandse schuld is verder toegenomen, maar de structuur van de schuld is in de meeste landen verder verbeterd en dit vertaalt zich in gunstige rente- en aflossingsbedragen.

Door de sterke kapitaalinstroom blijft het niveau van de internationale reserves hoog. Dit maakt de regio ondanks de zwakke groei minder kwetsbaar voor een toename van de risicoaversie, bijvoorbeeld als gevolg van een rentestijging in de VS.

Problemen liggen vooral aan de aanbodzijde

De lagere grondstofprijzen werken ook door in minder overheidsinkomsten en verminderen daarmee in een groot aantal landen de ruimte voor budgettaire stimuleringsmaatregelen, terwijl het vooruitzicht van een renteverhoging in de VS ook de mogelijkheid voor monetaire verruiming beperkt.

Het is maar de vraag of dit erg is. De problemen liggen in de meeste landen meer aan de aanbod- dan aan de vraagkant. Dit blijkt ook uit het feit dat ondanks de scherpe groeivertraging, de werkloosheid in de meeste landen laag blijft en de inflatie relatief gezien hoog.

Potentiële groei ook verder omlaag

Nu de grondstofprijzen de regio voorlopig geen duwtje in de rug meer geven, komen oude onevenwichtigheden weer aan de oppervlakte. Wil Latijns-Amerika niet een periode van langdurige lage groei tegemoet gaan, dan zijn hervormingen die bijdragen aan een verbetering van de structurele zwakheden, dan ook dringend noodzakelijk.

Het gaat om factoren zoals een lage spaarquote, lage productiviteit en een gebrekkige infrastructuur. Deze beïnvloeden niet alleen de groei op korte termijn, maar maken ook dat de potentiële groei voor de regio de komende jaren eerder net op het langjarig gemiddelde ligt van 3% dan op de 4-5% die in de eerste jaren na de financiële crisis van 2009 nog voor mogelijk werd gehouden.

Dit laatste was vooral gebaseerd op de groei in de periode tussen 2004 en 2009. Toen zorgde de grondstoffenboom voor een gemiddelde groei van ruim 5% in de regio en het in eerste instantie snelle herstel na 2009. Met name dit laatste voedde het geloof dat de interne dynamiek van de regio dusdanig verbeterd was dat de regio ook minder gevoelig was geworden voor het wel en wee van de wereldeconomie.

Het IMF besteedt in zijn publicatie ook veel aandacht aan de problemen aan de aanbodkant en hoe die ook het langetermijngroeipad voor de regio negatief beïnvloeden. Naast de al genoemde factoren merkt het IMF op dat een afnemende diversificatie en de versimpeling van de productie sinds 2000 een rol spelen. De productie van een beperkt aantal grondstoffen kreeg steeds meer de overhand en dit ging ten koste van onder meer de verwerkende industrie. Dezelfde grondstoffen-boom die zorgde voor de sterke groei, legde daarmee ook de kiem voor de huidige sterke afzwakking.

Het bericht ABN Amro waarschuwt voor Latijns-Amerika verscheen eerst op The Asset.